ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΕΡΗΜΟΠΟΙΗΣΗ ΚΑΙ ΑΝΑΒΑΘΜΙΣΗ ΕΠΙΚΛΙΝΩΝ ΕΔΑΦΩΝ ΜΕΣΩ ΤΗΣ ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΗΣ, ΔΙΑΤΗΡΗΣΗΣ ΚΑΙ ΑΞΙΟΠΟΙΗΣΗΣ ΤΩΝ ΑΝΑΒΑΘΜΙΔΩΝ

Πεδία Εφαρμογής ΤΗΝΟΣ Κυκλάδες / ΖΑΓΟΡΙ Ιωάννινα
Το αντικείμενο της πρότασης, αφορά στην προστασία των εδαφών που απειλούνται από ερήμωση και ιδιαίτερα στα επικλινή εδάφη των Κυκλάδων και της ορεινής Ηπείρου δύο αντιπροσωπευτικών περιοχών του Μεσογειακού τοπίου της Ελλάδας, η προστασία των οποίων στηριζόταν επί αιώνες στην καλλιέργειά τους σε αναβαθμίδες (πεζούλες).
Ο Μεσογειακός χώρος χαρακτηρίζεται από ανομοιόμορφη κατανομή της βροχόπτωσης και σχετικά υψηλό βαθμό ραγδαιότητας, με συνέπεια η φυτοκάλυψη του εδάφους να έχει στις περισσότερες περιπτώσεις καθαρά εποχιακό χαρακτήρα. Η οργανική ουσία των εδαφών κυμαίνεται σε πολύ μικρότερο ποσοστό από το μέσο όρο της Κεντρικής Ευρώπης. Το έδαφος καθίσταται εξαιρετικά ευάλωτο στην πρόσκρουση των σταγόνων της βροχής και η διάβρωσή του από το νερό αποτέλεσε από την αρχαιότητα τον υπ΄ αριθμό 1 παράγοντα καταστροφής του, ιδιαίτερα στις μέσες και υψηλές κλίσεις. Ιστορικές μαρτυρίες αναφέρονται στη διάβρωση των εδαφών ως βασική αιτία κατάρρευσης ολόκληρων πολιτισμών.
Ταυτόχρονα, η οικονομία των νησιωτικών αφενός και των ορεινών αφετέρου περιοχών, χαρακτηρίστηκε μέχρι τη δεκαετία του 50 από τη λογική του «απομονωμένου κράτους». Ο κλειστός χαρακτήρας των γεωργικών εκμεταλλεύσεων και η βασική ανάγκη επίτευξης ενός υψηλού βαθμού αυτάρκειας, επέβαλαν την εκμετάλλευση της γης στο μεγαλύτερο δυνατό βαθμό και τη λήψη των περισσότερων δυνατών μέτρων προστασίας της. Γύρω από τους οικισμούς αναπτύχθηκαν ζώνες καλλιέργειας, αρχίζοντας από τα ευπαθή προϊόντα (πιο κοντινή ζώνη), μέχρι τους βοσκότοπους (πιο απομακρυσμένες ζώνες).
Οι δύο βασικοί αυτοί παράγοντες, ήτοι, η προστασία των εδαφών από τα καταστροφικά διαβρωτικά φαινόμενα και η ανάγκη επιβίωσης μέσω της επίτευξης καθεστώτος αυτάρκειας, οδήγησαν στη διαμόρφωση της γης σε αναβαθμίδες.
Οι τελευταίες αποτελούν πολύ παλαιό σύστημα εκμετάλλευσης (π.χ. κρεμαστοί κήποι της Βαβυλώνας), που στις μεσογειακές περιοχές εκδηλώθηκε με δύο τεχνοτροπίες : τους τοίχους αντιστήριξης (ξερολιθιές) στις υψηλές κλίσεις και τα αναχώματα με πλήρη αυτοφυή φυτοκάλυψη (όχτους) στις μικρότερες κλίσεις.
Οι αναβαθμίδες αποτελούν ως εκ τούτου ιστορικά, μια από τις πιο σημαντικές και χαρακτηριστικές παρεμβάσεις του ανθρώπου στη διαμόρφωση του μεσογειακού τοπίου. Αποτελούν έτσι ένα σημαντικότατο στοιχείο της ιστορικής και πολιτιστικής κληρονομιάς των Μεσογειακών λαών και ταυτόχρονα ένα στοιχείο μεγάλης αισθητικής αξίας.
Ο βασικός λόγος που συντέλεσε ώστε το σύστημα εκμετάλλευσης της γης σε αναβαθμίδες να εγκαταλειφθεί, ήταν η εκμηχάνιση της γεωργίας, με την είσοδο των πρώτων γεωργικών ελκυστύρων, των σπαρτικών, των θεριζοαλωνιστικών και άλλων γεωργικών μηχανών. Προφανώς, το μειωμένο κόστος παραγωγής με τη χρήση μηχανών στην περίπτωση των πεδινών καλλιεργειών ήταν λογικό να δράσει απαγορευτικά στη γεωργία των νησιών και των ορεινών περιοχών, η οποία είχε στηριχθεί στην ένταση της ανθρώπινης εργασίας.
Η εγκατάλειψη της καλλιέργειας της γης στις ζώνες αυτές σε συνδυασμό με την ανεξέλεγκτη βόσκηση, η οποία αρχίζει να «καταλαμβάνει» στη συνέχεια ολόκληρο τον ορεινό «παραγωγικό» χώρο, αύξησαν σε μεγάλο βαθμό τους κινδύνους καταστροφής των παραδοσιακών συστημάτων : Η διακοπή της ανακύκλωσης της παραγωγής στο πλαίσιο της γεωργικής εκμετάλλευσης, είχε σαν αποτέλεσμα τη μη επιστροφή των υπολειμμάτων των καλλιεργειών και της κοπριάς των ζώων στα εδάφη των δυσπρόσιτων περιοχών.
Το ποσοστό της οργανικής ουσίας των Μεσογειακών εδαφών μειώθηκε αισθητά (δεν ξεπερνά τους 2 τόνους το στρέμμα σε ετήσια βάση). Τα εδάφη έγιναν εξαιρετικά ευάλωτα στη διάβρωση. Οι μετακινήσεις γης και η έλλειψη συντήρησης οδήγησαν σε εκτεταμένες καταστροφές των τοίχων αντιστήριξης.
Θα πρέπει όμως να αναφερθούμε και στις αρνητικές συνέπειες της Κοινής Αγροτικής Πολιτικής, που εφαρμόστηκε από την Κοινότητα, που εις όφελος των εντατικών μορφών καλλιέργειας στα πεδινά, δεν ενθάρρυνε τις εκτατικές μορφές καλλιέργειας, με αποτέλεσμα να υπάρξει υπερεκμετάλλευση και υποβάθμιση των φυσικών πόρων με τη συστηματική χρήση φυτοφαρμάκων και τις επιδοτήσεις των αιγοπροβάτων (κατά κεφαλή) και κατά συνέπεια να εντείνουν το πρόβλημα της ερημοποίησης.
Για όλους τους παραπάνω λόγους η Κοινότητα θέλει να ενισχύσει και να ενθαρρύνει προσπάθειες που θα εκμεταλλεύονται τους γεωργικούς αλλά και άλλους φυσικούς πόρους, κατά τρόπο περιβαλλοντικά αποδεκτό, που θα αναβαθμίζει και θα βελτιώνει την ποιότητα του αγροτικού περιβάλλοντος και γενικά του φυσικού τοπίου, σύμφωνα με τις αρχές της αειφορικής ανάπτυξης.
Έτσι ο γενικός στόχος της επικείμενης πρότασης είναι : η επίδειξη διαφόρων μοντέλων της αγροτικής ανάπτυξης, που θα είναι συμβατά με τις οικολογικές ανάγκες των περιοχών αυτών που υφίστανται προβλήματα ερημοποίησης και χαρακτηρίζονται από δυσπροσπελασιμότητα και δυσβατότητα.
Για λόγους : α) προστασίας των εδαφών από την καταστροφική διάβρωση, β) διατήρησης ενός στοιχείου πολιτιστικής κληρονομιάς ανεκτίμητης αξίας, γ) βοήθεια στη συγκράτηση των αγροτικών πληθυσμών στις δύσκολες αυτές ζώνες συμβάλλοντας σε ένα σχέδιο ανάπτυξης της αγροτικής τους οικονομίας μέσω της ανάπτυξης του αγροτουρισμού των περιοχών αυτών, προτείνεται η αποκατάσταση των αναβαθμίδων καλλιέργειας σε χαρακτηριστικές περιοχές στις οποίες είχαν αναπτυχθεί στο παρελθόν.
Μαζί με το τεχνικό μέρος της αποκατάστασης του συστήματος (συντήρηση ξερολιθιών, αποκατάσταση αναχωμάτων που έχουν καταστραφεί, διαμόρφωση προσβάσεων για ελαφρά γεωργικά μηχανήματα) προτείνεται η διευκόλυνση της καλλιέργειας της γης με χρήση ελαφρών μηχανημάτων, η εισαγωγή συστημάτων άρδευσης, η υιοθέτηση νέων τρόπων καλλιέργειας, η ανάπτυξη παραδοσιακών ποικίλων φυτών των περιοχών αυτών προκειμένου να διασωθούν ως γενετικό υλικό και η εισαγωγή νέων ειδών (αμπέλια, σμέουρα, βατόμουρα…) που εκτός των άλλων αξιών τους έχουν και ιδιαίτερη τουριστική αξία, καθότι προσφέρονται για αγροτουριστικά προγράμματα.
Το έργο θα παρουσιάζει καινοτομίες και σαν έργο επίδειξης σε ότι αφορά το τεχνικό μέρος (και κατασκευαστικά και στη διαχείρίση του), αλλά και σαν έργο τεχνικής αρωγής ξεκινώντας από τη σύνθεση των εταίρων, την ανταλλαγή εμπειριών και μεταφορά τεχνογνωσίας μέσω διαπεριφερειακών σεμιναρίων, και οργάνωση πανεπιστημιακών εργαστηρίων πεδίου με φοιτητές από όλη την Ευρώπη, αλλά και με τη διάδοση των γνώσεων, μέσω της τεκμηρίωσης του σε μία Γεωγραφική Βάση Πληροφοριών, η οποία θα χρησιμεύσει στην κατάρτιση ενός προγράμματος «ιστορίας του τοπίου», το οποίο προγραμματίζεται από το ΥΠΕΧΩΔΕ για να ενταχθεί στο αναλυτικό πρόγραμμα του Γυμνασίου.
Η επιλογή των Κυκλάδων και της ορεινής Ηπείρου, έγινε, όχι μόνο με ιστορικά κριτήρια, αλλά και με στόχο την υλοποίηση του προγράμματος σε δύο περιοχές με εντελώς διαφορετικό οικολογικό περιβάλλον, καθότι επηρεάζονται από διαφορετικές κλιματολογικές συνθήκες, αλλά αντιπροσωπευτικότατο των μεσογειακών οικοσυστημάτων, σε βαθμό συμπληρωματικότητας. Οι Κυκλάδες ως ξηρή ανεμόπληκτη περιοχή με χαμηλή βροχόπτωση και η ορεινή Ήπειρος με πολύ υψηλή ετήσια βροχόπτωση, ανομοιόμορφη κατανομή και υψηλό βαθμό ραγδαιότητας.
Τέλος, οι δύο αυτές περιοχές επιλέχτηκαν και λόγω του διαφορετικού είδους τουρισμού που δέχονται κάθε χρόνο. Από τη μία η Τήνος δέχεται το γνωστό μαζικό τουρισμό, της θάλασσας, καθώς και τουρισμό θρησκευτικού χαρακτήρα, ενώ η ορεινή Ήπειρος δέχεται κάποια μικρή εισροή οικολογικού τουρισμού. Αρα και οι δύο περιοχές είναι πρόσφορες για την ανάπτυξη αγροτουριστικών προγραμμάτων καθότι μέσω αυτών θα μπορέσει να υπάρξει μια αειφορική ανάπτυξη περιοχών οι οποίες συνεχώς εγκαταλείπονται όλο και περισσότερο.

ΑΝΑΜΕΝΟΜΕΝΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ

 
 
 
 
 


ΔΙΑΔΟΣΗ ΤΩΝ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΩΝ

Για τη διάδοση των αποτελεσμάτων προτείνονται :
 


 
 
 
 
 
 
 
 
 
 


ΚΑΤΑΛΟΓΟΣ ΤΩΝ ΚΥΡΙΟΤΕΡΩΝ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΩΝ ΤΟΥ ΕΡΓΟΥ

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 



ΦΟΡΕΙΣ ΕΚΤΕΛΕΣΗΣ ΤΟΥ ΕΡΓΟΥ
 



 

© LIFE'95 Τήνος-Ζαγόρι 1996-99